Kahve Al Coffee Project

Osmanlı’da Kahvehane Mekanların  Gelişimi ve Kahvehane Yasakları

Osmanlı’da Kahvehane Mekanların  Gelişimi ve Kahvehane Yasakları

Kahvehane mekanları gibi oluşumların bulunmadığı zamanlarda erkekler işlerinden çıktıktan sonra vakitlerini kadınlar gibi evlerinde geçirirlerdi. O dönemde kadınlar için olduğu gibi erkekler için de sosyalleşme ve eğlence aktiviteleri mekânsal anlamda eve bağımlı komşu gezmeleri idi. Kahvehanelerin toplumsal yaşamda yer almasıyla beraber, erkekler hem sosyalleşme hem de eğlence için bu mekânları tercih etmişlerdir. Bu alanlar aynı zamanda vakit geçirilen tembellik mekânları olmuştur. Evlerinde erkekler için ayrılmış selamlık bölümü olmayan ev sahipleri için konuk ağırlamak büyük bir sorunken, kahvehanelerin ortaya çıkışı ile erkekler için konuk ağırlamak sorun olmaktan çıkmıştır. Ve hatta daha ucuz hale gelmiştir. (Çağlayan 2013:105).

Peçevi’nin belirttiğine göre ilk kahvehane mekânları, halkın buraya yalnızca kahve yudumlamak için gelmiş olduğu ve kahvesini içerken de faydalı aktivitelerle oyalandığı alanlardı. Ancak zaman içinde işsiz güçsüz insanların, emeklilerin vakit geçirmek için uğradığı alanlar olarak görülmeye başlandı. Mahallede müezzinler, imamlar, yüksek makam ve rütbe sahipleri dahi kahvehane müşterisi olmuştur. Kahvehanelerin insanlarla dolup taşması ve fazlaca ilgi görmesinden, önce mutaassıp din adamları, vaizler rahatsız olmuşlardır. Bundan dolayı kahvehanelerin yasak olması için çeşitli çalışmalar başlatmışlardır. Mescitlerde, camilerde kahvehanelere gidilmemesi yönünde öğütler, vaazlar verilmiştir. (Şahbaz 2007,44).

Dinsel bakımdan, Sünni mezhebinin Hanefi öğretisinin canlı olamayanları tüketmeyi haram sayması etkili olmuştur. Bu düşünce ışığında, kahvenin kavrulması sebebi ile bu tarz bir fikir geliştirilerek kahvenin haram kabul edildiği söylenebilmektedir. (Çağlayan 2013:100). Sofuların bir kısmı, kahve karşısında cephe almıştır. Bu siyah renkli suyun içilmemesi gerektiğini, Habeşlerin ve Afrikalıların bu siyah sudan dolayı kara olduğunu, kahve tüketenlerin de siyahlaşacağını iddia ettikleri bilinmektedir. (Toros 1998,10). Bunlara ek olarak; Ebussuud Efendi’nin kahvenin haram olduğu yönündeki fetvaları, bu kaygılar çerçevesinde şekillenmiş, kahve getiren gemiler Boğaz’ın derin sularına gömülmüştür. Mouradgea d’Ohsson, Ebussuud Efendi’nin bu görüşte samimi olmadığını ancak sosyal nedenlerden ötürü bu tarz bir tutum sergilediğini yazmaktadır. (Taştan 2009,65).

Kahvehane Mekânların Kullanımı Etkinliği

Kahvehaneler, din adamlarından sonra Osmanlı yönetiminin de dikkatini çekmiştir. Osmanlı tebaasının mescitten, camiden ve kiliseden başka toplanacak ve gidecek yeri bulunmuyordu. Bu alanlarda da yalnızca vaizleri dinleyip ibadetlerini yerine getirmişlerdir. Askerler ise tımar bölgelerinde veya kışlalarda, kalelerde çalışmış ve yaşamışlardır. Bu tarz bir toplumu, çobana benzetilen padişah kendi adamları ile kolay bir şekilde güdebilmiştir. Kahvehaneler özellikle İstanbul’da mescit ve caminin yerini alan ilk siyasal dedikodu yuvaları olmuştur. Meyhaneler ve kahvehaneler reayanın uğramış olduğu, dinlenme ve eğlenme yeri olmaktan çok hükümet için korkutucu bir gücün, Bektaşilerin ve yeniçerilerin ayaklanma karargâhları haline dönüşmüştür. (Deniş 2011:7).

Yeniçerilerden bazıları da kahvehaneler açmışlardır. Bu mekânlara sarayın içinde çalışanlar, askerler veya siyasetçilerin de uğraması, sarayın içinde olan bitenlerin kahvehanelerde konuşulmasına, içeriden sızan haberlerin herkesçe duyulmasına neden olmuştur. (Deniş 2011:7). Buna ek olarak askerler görevlerini de ihmal etmişlerdir. Suraiya Faroqhi, 1567 tarihli bir padişah fermanında Kahire’deki askerlerin nöbet tutmadıklarını ve bunların gereksinim durumunda kahvehanelerden toplandıkları konusunda yakınıldığından söz etmiştir. (Taştan 2009,66). Çeşitli çalışmalar ve çabalar sonunda tarihteki ilk yasak Kanuni döneminde (1520-1566) konmuştur. (Şahbaz 2007,44).

İkinci Selim zamanında 1567 senesinde bazı devlet insanları ve ulemanın kahvehaneler hakkındaki olumsuz raporları ile geçici bir zaman yasaklanan kahve, kahve tüccarlarının ve halkın tepkisi ile kısa ömürlü olmuştur. Bununla beraber devletin kahveden almış olduğu gümrük gelirleri de ilgili yasağın kalkmasında önemli rol oynamıştır. (Evren 1996: 25).

Üçüncü Murat zamanında 1583’te müftülerin “her ne ki fahim mertebesine vara, yani kömür ola, sırf haramdır” şeklinde fetva vermeleri ise Üçüncü Murat’ın kahveyi yasaklamasına yol açmıştır. (Kahve-III 1985,88).

Üçüncü Mehmet zamanında ise kahvehaneler birer siyasi muhalefet merkezi olmuştur. Buralar, iktidar karşıtı aktivitelerin üretildiği yerler haline gelmiştir. Bundan dolayı kahvehaneler, merkezi yönetim bakımından tehlike arz etmiştir. Devlet yönetiminin kahvehanelerde eleştirilmesi, bu mekânlar için yeni bir yasağı teşvik etmiştir. Bu dönemdeki yasakları Birinci Ahmet zamanındaki kısmi yasaklamalar izlemiştir. (Şahbaz 2007,49).

Esas büyük tepkiler ve ölüm ile neticelenen baskılar Sultan Dördüncü Murat zamanında olmuştur. (Çağlayan 2013:100). Dördüncü Murat zamanındaki katı yasaklamaların görünürdeki nedeni dönemin kaynaklarında “harîk-i azîm” şeklinde isimlendirilen bir olaydan ötürü meydana gelmiştir. İstanbul’da iki mahallede yangın çıkmış ve halkın devlet aleyhine tepkili konuşmalarının geçtiği yer ise kahvehaneler olmuştur. Devlet, bu gelişme sonunda kahvehanelerin bir daha açılmamak üzere kapatılması kararını almıştır. Bu yasak ve tepkilerin sert olduğu söylenmektedir. Hatta bir terör havası oluşmuştur. Bu dönemde kahve ve tütün tüketenler direkt olarak cellatlara teslim edilmiştir. (Taştan, 2009:67,68).

Birinci İbrahim döneminde kahvehaneler hiçbir zorluk ve yasaklama görmemiştir. (Birsel 1983,15). Üçüncü Murat zamanında da kuşku ile bakılan kahvehanelerin kapatılması gündem olmuştur. Birinci Ahmet’in saltanatı sürecinde kuşku duyulan bu mekânlar kapatılmış olsa dahi yasak durumu uzun süreli olmamıştır. (Taştan 2009,67).

Bunlara ek olarak; İstanbul’da çoğu kahvehane mekânı aynı zamanda berber olarak da tercih edilmiştir. Kahvehanelerin yasaklanmasıyla da berbere, yasaklar sona erince yine kahvehanelere dönüştürülmüştür. (Kuzucu ve Koz 2015:143)

Dördüncü Mehmet zamanı, kahve sevenler için yeni bir dönemin başlangıcı şeklinde kabul edilebilir. Bu süreçte kahve içimi ve kahvehaneler tam anlamıyla serbesttir. Zengin, fakir herkesin evinde kahve yer almış ve rahatlıkla tüketilmiştir. (Taştan 2009,68).

Günümüze dek ulaşacak olan kahve kültürünün temelleri bu dönemlerde atılmıştır. Bu tarihten sonra yönetim, kahvehane mekânlarını yasaklamak yerine kontrol altında tutabilecek çeşitli çözümler geliştirmiştir. Bu alanlar halkın nabzının tutulduğu mekânlar olarak kabul görmüştür. Aynı zamanda yeni iletişim araçları ile siyasetin merkezi olmuş ve Osmanlı’da seküler zihniyetin ve yaşamın ilk gerçek temsilcileri olmuşlardır. (Taştan 2009,70).

Osmanlı’da Kahvehane Mekanların  Gelişimi ve Kahvehane Yasakları

Bazı yasaklara rağmen halk arasında yayılması önlenemeyen kahvehaneler, özellikle de ilk dönemlerinde pek çok bireyi bir araya getirerek modernleşmeyi ve sosyalleşmeyi teşvik eden alanlar olmuşlardır. Zamanla kahvehanelerin çeşidinde ve sayısında artış yaşanmıştır.

 


KAYNAKLAR:

  • Çağlayan, S. 2013. Anadolu’nun İlk Kamusal Mekânı: Kahvehane.Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, (29): 95-110.
  • Deniş, H. E. 2011. Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Kahvehaneler: Sosyal ve Siyasal Yaşamın İncelenmesi, Akademik Bakış Dergisi, (27).
  • Evren, B. 1996. Eski İstanbul’da Kahvehaneler. Milliyet Yayınları, İstanbul.
  • Kuzucu, K. Koz, S. M. 2015. Türk Kahvesi. Yapı Kredi Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
  • Şahbaz, S. 2007.Geçmişten Günümüze Kahvehaneler, Kahvehanelerin Sosyal Hayattaki Yeri ve Önemi: Aydın Merkez Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
  • Taştan, K. Y. 2009. Sufi Şarabından Kapitalist Metaya Kahvenin Öyküsü. Akademik Bakış, 2 (4): 53-86. Sayı:4, Cilt:2, Sayfa: 53-86
  • Toros, T. 1998. Kahvenin öyküsü. İletişim Yayınları.

Bu yazı, Mert TÜZÜN’ün araştırmaları ile hazırlanmıştır. İzinsiz kullanılması ve kopyalanması yasaktır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.