coffee Procect, Tunusta bir kahvehane görseli

Kahvehanelerin Mekânsal Olarak Ortaya Çıkışı

Kahvehaneler 1490’lı yıllarda Mekke’de ortaya çıkmıştır. Gerçek anlamda kahvehane ilk defa 1511 senesinde Mekke’de bir caminin yanında konumlanmıştır. Bu kahvehaneler, cami yakınlarında namaz saatini bekleyen insanların zaman geçirmek için uğradıkları yerlerdi. Zamanla bu mekanlar, kahvenin yüksek oranda ve yaygın şekilde tüketildiği yerler haline gelmiştir. Bundan dolayı caminin bir yan yapısı olmaktan çıkıp kendine has bir işleve sahip olmuştur. İlerleyen dönemlerde ise camilerin bekleme salonuna dönüşmüştür. (Taştan 2009:62.) Bu tarz yerlerin cami ve müştemilatı çevresinde kurulması ise insanların kahvehaneleri benimsemelerine yardımcı olmuştur.

El Ezher Külliyesinin Kahvehane Oluşu

El Ezher İlahiyat Külliyesi, kahvenin Osmanlı ve İslam’da yayılmasında önemli rol oynayan merkezlerden biridir. Bu külliye Kahire’de yer almaktadır. Kahve, ilk defa sufi tarikatının mensupları tarafından tüketilip yayılmıştır. (Hattox 1998:23.) Bu sayede kamusal alanda ticari bir mal ve sosyal bir içecek olmuştur. Bu aşamada külliyenin geçitleri ve köşe başları kahve severler tarafından tercih edilmeye başlanmıştır. Aynı zamanda namaz saatini bekleyenlerin ve yoldan geçenlerin de bu topluluğa dahil olmalarıyla beraber kahve içme davranışı daha çok yaygınlaşmıştır. Sonuç olarak insanların birlikte vakit geçirecekleri, paylaşımda bulunacakları bir alan meydana gelmiştir. (Çağlayan 2013:98.)

 

Kahvehane Kahire’de

Mekke’nin ardından bir başka kahvehane ise 1521 senesinde Kahire’de açılmıştır. Sonrasında da 1573-78 seneleri arasında Tahran, Bağdat, Şam ve Halep’te yarı hoşgörü, yarı gizli şekilde kahvehaneler ortaya çıkmıştır. (Toros 1998:10.)

Coffe Project, Kahvehane görüntüsü Kahvehane ortaya çıkışı

Kahvehanelerin ortaya çıktığı dönemlerden bir sokak kahvehanesi görüntüsü.

İlk etapta kahve satışı için üç farklı türde kahve satış noktası oluşturulmuştur. Bunlardan birincisi günümüzde çay ocağı şeklinde adlandırılan kahve ocakları olmaktadır. Bu ocaklar çarşıdaki esnaflara, iş yeri sahiplerine kolaylık sunmak amacıyla çoğunlukla bir alışveriş alanında bulunan ayaküstü satış noktaları idi. Genellikle ufak bir alan şeklinde olan bu ocaklarda müşteriler ve tüccarlar için kahve yapılırdı. Bununla beraber, çarşıdaki işletmelere kahve götürmek için bir çalışan görevlendiriliyordu. (Hattox 1998:70.)

Ayak üstü kahve ocaklarından bir görüntü Kahvehane ortaya çıkışı

Şekil 3.3. Ayak üstü kahve ocaklarından bir görüntü (Mutlu 2018)

İkinci tip kahve satış noktaları; kahve dükkânlarıdır. Küçük ve yerel dükkanlar olan kahve dükkanları, kahve ocakları ile aynı özellikleri paylaşırlardı. Fakat bu dükkanlarda “ayaküstü satış ” özelliğinin yanı sıra, müşterilerinin oturup kahve içebildiklerine imkan sağlayan sedirler de bulunmaktadır (Hattox 1998:71). Heise (2001:25) bu tipteki kahve dükkanlarını basit kahve dükkanları olarak nitelendirir ve şöyle tasvir eder; “Basit kahve dükkanlarında çıplak taşların üzerine atılmış kötü bir kilimin üzerinde oturulur, kahve sahibi toprak bir ocakta çalışırmış.”

Kahve Projesi Castro Kahvehane ortaya çıkışı

Ayak üstü kahve ocaklarından sonraya ortaya çıkan yerel kahve dükkanları (Castro 2018)

İkinci tür kahve satış alanları, kahve dükkanları olmuştur. Yerel ve küçük dükkanlar olan bu mekanlar, kahve ocaklarıyla aynı niteliklere sahipti. Ancak bu dükkanlarda ayaküstü satış özelliğinden ziyade müşterilerin oturup kahvelerini yudumlayabilecekleri alanlar vardı. Bu basit kahve işletmelerinde çıplak taşlarına üzerine atılmış kötü bir kilimin üzerine oturulurdu. Ayrıca kahvehane sahibi ise topraktan bir ocakta çalışırdı.

Coffee Project Kuzucu ve Koz Kahvehane mekansal olarak ortaya çıkışı

Lüks ve gösterişli kahvehaneler (Kuzucu ve Koz 2015:30)

Kahvehanelerin Doğuda Ortaya Çıkışı

Kahvehane işletmelerinin ilk olarak Doğu’daki toplumlarda ortaya çıktığı bilinmektedir. Bunun sebebi, içe dönük ve geleneksel bir yapı içinde oldukça sınırlı bir toplumsal yaşam biçiminin, günlük kazanç için ticarethane, ibadet için de camilerde geçmesiydi. Bu sayede aile yaşamı konuttan ibaretti. Bu doğrultuda kahvehanelerin meydana gelmesinde ticari kaygı haricinde temel amaç ortak yaşam alanlarının az olduğu toplumlarda sosyal ihtiyacı karşılamak idi.

Kahvehane işletmeleri oluşmadan evvel caminin doğal müdavimi olanlar iki namaz vakti arasında buralarda zaman geçirmektedir. Dini konuların konuşulduğu camiler haricindeyse sadece iki sosyal alan daha bulunmaktaydı. Türk hamam kültürü, geleneksel şehir yaşamının dinamiklerinden biri olmuştur. Ancak bu alanlar temizlik maksadı ile gidilen bir yerdi. Hamamlarda çeşitlilik açısından kahvehaneler gibi canlı eğlence imkânı bulunmuyordu. Bu tarz alanlar kahvehaneler oluştuğundan itibaren haşhaş ve kahve gibi içeceklerin niteliklerinden söz edilmiştir. Böyle içecekler biraz fazla masraflı olmasından insanlar, her saat kahvehanelere gidemiyorlardı.

Kahvehane – Meyhane  Benzetilmesi

Bu dönemlerde bir başka mekân ise sadece erkeklerin gitmiş olduğu meyhanelerdir. Kahvehane işletmeleri özellikle de etkinlikler bakımından meyhanelere benzetiliyordu. Meyhanelerin kahvehanelerden en önemli farkı ise Bizanslılar tarafından kurulan bu alanların din açısından sakıncalı ve haram sayılmasıdır. Bu yüzden de dinen onaylanmayan bu alanlara gitmek günah ve ayıp kabul ediliyordu. Dolayısıyla meyhane mekanları her daim hukuk dışı ve Müslümanlar tarafından uygun olmadığı kabul edilen yerler olarak kalmıştır. Kahvehaneler ilk dönemlerde meyhanelerin devamı gibi algılanmıştır. Fakat bu mekanlara gitmek meyhanelerin aksine günah ve ayıp olarak lanse edilmemiştir. Hatta bu durumun tersi geçerlidir. Kahvehaneler Müslüman kurumları şeklinde anılmaktaydı. (Şahbaz 2007:42.)

KAYNAKLAR:

Çağlayan, S. 2013. Anadolu’nun İlk Kamusal Mekanı: Kahvehane. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, (29): 95-110.

Hattox, S. R. 1998. Bir Toplumsal İçeceğin Yakın Doğu’daki Kökenleri “Kahve ve Kahvehaneler”. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.

Heise, U. 2001. Kahve ve Kahvehane, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara.

Kuzucu, K., Koz, S., M. 2015. Türk Kahvesi. Yapı Kredi Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.

Şahbaz, S. 2007. Geçmişten Günümüze Kahvehaneler, Sosyal Hayattaki Yeri ve Önemi: Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi Aydın.

Taştan, K. Y. 2009. Sufi Şarabından Kapitalist Metaya Kahvenin Öyküsü. Akademik Bakış, 2 (4): 53-86. Sayı:4, Cilt:2, Sayfa: 53-86

Toros, T. 1998. Kahvenin öyküsü. İletişim Yayınları.

Yıldız, M. C. 2002. Türk Kültür Tarihinde Kahve ve Kahvehane. Yeni Türkiye Yayınları, 10: 635–639.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.